. برداشت اول / سنت

رسول خدا (ص) بر خاک و زمین سجده می کرد و در سجده ، چیزی را بین پیشانی و زمین ، حائل قرار نمی داد و می فرمود : « زمین برای من ، سجده گاه و پاک کننده قرار داده شده است ».

بنابر روایات بسیاری – که شیعه و سنی نقل کرده اند – پیامبر گرامی اسلام (ص) ، در تابستان که بر اثر هوای حجاز ، خاک و ماسه های کف مسجدالنبی بسیار گرم و سوزان می شدند ، بر حصیر ، سجده می کرد.

بنابر این ، غیر آن چه که پیامبر (ص) بر آن سجده کرده ، سجده جایز نیست.

. برداشت دوم / بدعت

سجده بر هر چیزی ، حتی فرش و پارچه ، دوری از سجده بر زمین و تهاجم بر شیعیان به دلیل سجده بر زمین و یا قطعه ای از زمین ( سنگ یا مهر ) از بدعت هایی است که پس از رسول الله (ص) میان مسلمانان شکل گرفت.

. برداشت سوم / درنگ

درباره سجده در نماز واجب ، می توان از سنت پیامبر (ص) و شیوه اصحاب نیز یاد کرد:

1. پیامبر گرامی اسلام (ص) ، مسلمانان را به سجده بر زمین امر می کرد.روزی پیامبر (ص) ، یکی از اصحاب خود را دید که بر لایه عمامه اش سجده می کرد.پیامبر (ص) با دست مبارکش ، به او اشاره کرد و فرمود : عمامه ات را بردار و به پیشانی اش اشاره نمود.همچنین وقتی دید که بلال حبشی بر گردی عمامه اش سجد می کند تا داغی زمین ، آزارش ندهد.با دست خود ، عمامۀ بلال را از زیر پیشانی او بیرون کشید و فرمود : « بلال ! پیشانی ات را بر خاک گذار » و به صهیب رومی نیز فرمود : « پیشانی تان را بر خاک گذار » و به رباح نیز چنین فرمود.

2. سیره یاران پیامبر (ص) نیز سجده بر روی زمین بود.جابر بن عبدالله انصاری می گوید: من نماز ظهر را با پیامبر (ص) می گذاردم ؛ مشتی از سنگ ریزه در دست گرفته ، آنها را دست به دست می کردم تا خنک شوند و به هنگام نماز ، بر آنها سجده کنم.

بیهقی ، یک از دانشمندان اهل سنت ، درباره تبیین این حدیث می نویسد : اگر سجده بر لباس متصل به بدن ، جایز بود ، قطعا این کار ، آسان تر از خنک کردن سنگ ریزه ها در کف دست و قرار دادن آنها برای سجده بود.

خباب بن الارت می گوید : « به رسول خدا (ص) از شدت حرارت زمین که پیشانی و دست ها را آزار می دهد ، شکایت کردیم و او به شکایت ما پاسخ نگفت ». 

3. عالمان برجسته و عارفان اهل سنت نیز بر سجده بر خاک ، تأکید کرده اند ؛ چنان که امام محمد غزالی در کتاب « احیاء العلوم » بر این مسئله ، انگشت نهاده است. بنابراین، مخالفت برخی از اهل سنت با این مسئله ، از روی ناآگاهی و تعصبات جاهلانه است و از نظر منابع فقهی و عالمان برجسته اهل سنت نیز سجده بر خاک ، افضل است و اگر اشکالی هست ، دراین است که چرا بر خلاف سنت پیامبر (ص) اهل سنت بر هر چیزی حتی فرش و ... سجده می کنند.

4. خاک باید پاک باشد و از همین روست که شیعیان ، تکه ای گل خشک شده را برای اطمینان از پاکی آن ، تهیه می کنند و چه بسا که برای تبرک ، آن را از خاک مبارک کربلا که شهادت گاه امام حسین (ع) است ، بر می گیرند ؛ همان گونه که بعضی از صحابه ، از سنگ ریزه های مکه بر می داشتند تا در سفر بر آنها سجده کنند.

5. اساس سجده ، بریدن از دنیا و متعلقات آن و خضوع و خشوع کامل در پیشگاه خداست و در روایت آمده است که انسان به خوردنی ها و پوشیدنی های خود ، تعلق بسیاری دارد ؛ پس بر این گونه امور ، سجده روا نیست و پیشانی بر خاک ساییدن ، بیشترین فروتنی و تواضع و دوری جستن از مادیات و تعلقات دنیوی را در پی دارد.

6. مهر ، خود موضوعیت ندارد و در زمان پیامبر (ص) ، تمام زمین مهر بوده است و پیشانی را بر روی زمین می گذاشتند.از این رو ، بر اساس روایات معصومان (ع) سجده باید بر زمین و روییدنی های زمین ، غیر از خوردنی ها و پوشیدنی ها باشد و از نظر علمای شیعه نیز بر خاک یا سنگ و امثال آن سجده کردن ، کافی است.شیعیان ، بر خاک ، زمین ، سنگ ریزه ، تخته سنگ و دیگر اجزای زمین و روییدنی های آن ، مانند حصیر ، سجده می کنند و نه بر فرش ، پارچه ، چیزهای خوردنی و زینتی و این ، برگرفته از روایات بسیاری است که در کتاب های شیعه و سنی نقل شده اند.

7. سنگ و خاک ، « مسجود علیه » است و نه « مسجود له » ؛ یعنی « بر » خاک و سنگ ، سجده می شود و « به » آن سجده نمی شود.دقت در این نکته ، پاسخ به کسانی است که شبهه پرستش مهر توسط شیعه را بر زبان جاری می سازند!

8. سجده ، آخر خضوع و فروتنی است و این ، با سجده کردن بر سجاده ، فرش ، پارچه و زینتی های گران قیمت ، بدست نمی آید.سجده بر خاک و یا قطعه ای از زمین ، نشان از سجده برای خداست و این بر خاک ساییدن پیشانی ، نوعی خضوع در پیشگاه پروردگار تلقی می شود.نهادن پیشانی بر زمین و سجده کردن بر خاک ، مناسب ترین حالت سجده در برابر خداست و بیشترین فروتنی و تواضع در پیشگاه معبود را در خود دارد و این کار ، انسان را به یاد ریشه و اصل او ، یعنی خاک می اندازد.خدای متعال می فرماید: « منها خلقناکم و فیها نعیدکم و منها نخرجکم تارة اخری ؛ از [ خاک ] شما را آفریدیم و بدان بازتان می گردانیم و ابر دیگر از آن بیرون می آوریمتان ».

هشام از حضرت امام صادق (ع) پرسید: مرا آگاه ساز که بر چه سجده رواست و بر چه ناروا؟

امام (ع) فرمود: سجده ، تنها بر زمین و آن چه از آن می روید ، جایز است؛ جز آن چه که پوشیدنی و خوردنی است.

باز پرسید: فدایت شوم ؛ فلسفه آن چیست؟

امام (ع) فرمود: زیرا سجده ، خضوع در پیشگاه خداوند عزوجل است.پس نشاید که بر پوشیدنی و خوردنی ، انجام گیرد ؛ زیرا دنیا گرایان ، بنده خوردنی ها و پوشیدنی هایند و سجده گر در سجده اش ، خدا را پرستش می کند و نشاید که پیشانی خود را بر معبود دنیاگرایان – که فریفته فریبایی آنند – بساید.